O TRIOM remembers Michael Vetter


During one of my concerts in Taucha, Germany, last month, I asked the audience who knows the name Michael Vetter. Several people raised their hands. But as I expected, many people at the Ancient Trance Festival don’t know his name. Of course, quite a few more may have heard his music in the Age of Spotify: you listen but don’t know what album is playing, now that a physical relationship to the medium (as in the time of LPs, CDs) is outdated. Besides, Ancient Trance is not exactly overlapping with Vetter’s artistic direction. He was much more avant-garde, with musical influences from Baroque to Dada and Fluxus, and a host of visual influences, from mediaeval religious painting and Chinese calligraphy to comics.

In the next few weeks O TRIOM is looking back at the life and work of the instrumentalist, vocalist, painter, poet, pedagogue and ordained Zen master Michael Vetter (1943-2013). We will be showing how his legacy continues to inspire, inform and transform our performing today in several concerts, a lecture and workshops. Why? Certainly not because Vetter was such a fine overtone singer. There are and have been many fine overtone singers, and Vetter’s style of singing and performing was one of many – not ‘just’ one of many, but a very influential one, to be sure. In the 1980s, anyone wanting to do something with overtone singing went to Vetter’s workshops and bought his albums, at least in very active German-speaking areas (and The Netherlands too). Vetter set certain standards for overtone singing, for a certain period of time, and those standards hardly changed.


Michael Vetter making Indian ink drawings, Academia Caparaia, Italy, 2009. (Photograph Mark van Tongeren under protection of Creative Commons CC BY-NC-ND)

The interest of O TRIOM in Vetter also started with overtone singing, but soon branched out in many other directions. For example: Vetter as a typical Zen Buddhist. He insists again and again that one should give undivided attention to what one is doing when making music (or anything else, though he would not talk about anything, but about art). And he applied this attitude in all his music, and all his other creative work, as well as his cooking and everyday life. When I read and re-read his texts, or when I go through the conversations we had and the interviews I did with him, I frequently stumble upon contradictions (literally: ‘counter-speaking’) concerning his spiritual or religious outlook. You may be looking to clarify his positions towards spiritual questions, and find that he has much to say about that. Many people felt he was a very religious person and his biography testifies to that. Certainly a believer! But then you will sooner or later find a remark in which he warns for overzealous religious interpretations. “Here and there one learns about the connection between overtones and Our Lord. That is far removed from me!” And yet, many of his art and music works bear very clear Christian (and not just Zen) elements.

It seems that it does not make sense. And that is exactly what we can take away from Michael Vetter (or maybe from Zen in general), and what keeps me coming back to him for fresh insights: there is no single, or final way to talk about or do anything. There are only temporarily, or partially ‘true’ or ‘convincing’ arguments to believe, or positions to take. As soon as one clings too much to certain truths, it is time to let it go again and look for yet another perspective .

In the weeks to come we will prepare ourselves with this in mind: try as best as you can to follow certain aesthetic and creative paths, and be always willing to throw them overboard again and replace them with something new. I am excited about this moment in our O TRIOM collaboration, which began in early 2022, if I remember well. And I salute the brilliant artist who bridged so many visions and visuals, sounds and musics, thoughts and dreams in a lifetime bursting with creative output.


Read an earlier post about why we should remember Michael Vetter here.





Lecture Transverbal

Time: 6th October (Friday) 2023, 19:00-21:30

Location: Guling Street Avant-garde Theatre, 2rd floor

Speaker: prof. CHUNG Mingder (Department of Theatre Arts, TNUA), Mark van Tongeren, LU Qi Chung, LEE Wei Lin


Workshop Michael Vetter’s Overtone Singing Methods

Time: 13th October (Friday) 2023, 10:00-17:00

Location: Guling Street Avant-garde Theatre, 3rd floor

Facilitator: LU Qi Chung, LEE Wei Lin


Workshop OKYO

Time: 17th October (Tuesday) 2023, 10:00-17:00

Location: Guling Street Avant-garde Theatre 3rd floor

Facilitator: Mark van Tongeren


Overtone Singing Concert for Michael Vetter

21st October (Saturday) 2023, 19:00

22nd October (Sunday) 2023, 14:00

Location: Dreamphony Hall (No. 59, Lane 97, Guangrong Rd, Luzhou District, New Taipei City, Taiwan 247)





O TRIOM Artists

LEE Wei Lin

LU Qi Chung

Mark van Tongeren


Organizer| Taiwan Overtone Singing Association TOSA
Executive Producer  | Lee Chichen
Visual Design  | Bai Chi Hao
Image source | Michael Vetter

Lecture| prof. CHUNG Mingder

Taiwan Overtone Singing Association is also on Facebook.

Photos from a 2014 concert by O TRIOM






O TRIOM 紀念米歇爾·費特大師 系列泛音講座、工作坊暨音樂會



時間 2023/10/6(五) 19:00-21:30

地點 牯嶺街小劇場二樓藝文空間

講者 鍾明德教授(北藝大戲劇系)、Mark van Tongeren、呂啓仲、李維琳







時間 2023/10/13(五) 10:00-17:00

地點 牯嶺街小劇場三樓排練場

講師 呂啓仲、李維琳







時間 2023/10/17(二) 10:00-17:00

地點 牯嶺街小劇場三樓排練場

講師 Mark van Tongeren


本工作坊將概述 Michael Vetter 的創作生涯,觀察他的作品中音樂/聲音和禪宗幾個主題,以及 20 世紀 90 年代及之後歐洲對禪宗日益增長的興趣如何與費特的作品呼應,以及他如何自由地採用“okyo”並對其進行改造。並一起唱送費特的okyo以及馬克本身創作的365則向費特致敬的 okyo。


O TRIOM 米歇爾‧費特大師 紀念音樂會



2023/10/21  六 19:00

2023/10/22 日  14:00



夢響廳 Dreamphony Hall



演出者:Mark van Tongeren.呂啓仲.李維琳




OKYO詩文唱誦,極簡而留白,這是泛音音樂傳承的其一精神支脈。本演出亦是對開創性的德國藝術家、作家、教育家米歇爾·費特(Michael Vetter,1943-2013)的生平及創作致敬,他將所有作品的總體概念命名為《Transverbal》—穿越言語。






Mark van Tongeren 馬克・范・湯可鄰


主辦單位| |台灣泛音詠唱協會

執行製作  | 李紀辰

視覺設計 |  白濟豪

圖片來源 | Michael Vetter

講座講者| 鍾明德教授





Read an earlier post about why we should remember Michael Vetter here.


Book Launch 1, 2 & 3

Join me this weekend for the first of three launch events of the book and album Overtone Singing. The first one will be most suitable for people on Asian time (Saturday 7 January  at 12 AM for Taipei/Hong Kong) and LA time (US) on Friday 6 January at 8 PM). The second one takes place in NYC (Saturday 14, evening) and Asia (Sunday 15, morning). A third launch in European time will happen on February 4.

I will look back on 30 years of research as a singer and musicologist, tell stories, sing some demos and pieces and there will be one or more special guests to say a word about this book or their own experiences in the field of overtone singing. There will be a short Q&A at the end too.

Please celebrate this occasion with me. We will braodcast on the Fusica YouTube channel. If you would like to receive a notice or subscribe to other notifications, write an email to Jane Tsai by clicking here:

All information about the book is here.




Friday January 6

20-21:30 LA time


Saturday January 7

12-13:30 TW/HK time

The FB event page



Saturday January 14

20-21:30 NY time


Sunday January 15

9-10:30 TW/HK time

The FB event page



Saturday February 4

13-14:30 C.E. TIME


Saturday February 4

20-21:30 TW/HK time

The FB event page



Official worldwide release date: January 10.

Global distribution everywhere through The MIT Press / Penguin Random House.

Available NOW through Fusica and Terra Nova Press.

Book (pre)orders: Publisher Terra Nova

Or as a package with the Anthology album:


The book in short:

The Overtone Singing Book

Book and Audio Anthology published

A few days ago, Overtone Singing – Hidden Dimensions of the Human Voice has arrived at its distribution centers in the US (NY), Europe (Haarlem) and Taiwan (Longtan). Publisher David Rothenberg produced a beautiful midway solution between paperback and hardcover book, called ‘flexibound.’

That was the signal to also let the Anthology of Overtone Singing go public. First of all on Bandcamp, where the audio is now available for streaming or purchasing. I also submitted all tracks to Apple Music, Spotify etc. etc. 25 Artists that are not featured on Apple Music and Spotify yet now will be represented there. It took me about a year of preparations and it meant not a small thing to press that ‘SUBMIT’ button to me.




So book and music are available now from Terra Nova Press, from me and next week also from a European address. We are still working out the best solution to offer the music and the book in one go. For the moment, the book is available through Terra Nova Press and by writing to me directly, while the Anthology is available in Bandcamp. Possibly we offer both in one package very soon.

There is a limited number of books available with a CD that is nearly identical with the streaming version from Bandcamp: just two tracks have been shortened a bit to fit onto the CD format. Details will soon be published on Bandcamp; you can also write to me if that is what you need.

The major platforms will  start selling and shipping the book in December or January.

For now, get it directly from one of us!

Book on Terra Nova Press:

Book and/or Anthology Album on Bandcamp:


You will find more details about the book on this page.


Overtone Singing Book Pre-Sale started


After three years of editing (text), drawing, scanning (illustrations), mastering (audio) and revising under the guidance of very capable editors, Overtone Singing – Hidden Dimensions of the Human Voice is now getting ready for printing and distributing. It was nearly 20 years ago when I first met the new publisher, David Rothenberg, in his upstate New York village, after attending the Small Publisher’s Fair in New York City. We became friends, met here and there every once in a while and kept up a correspondence about many issues, such as the music of birds and other creatures, which is his special theme. Some years ago he launched his own press and so we came to talk about my book Overtone Singing, which needed a thorough update and revision.

Pre-order Overtone Singing at your local bookstore (US only)

Pre-order Overtone Singing on

Pre-order Overtone Singing on Book Depository – free world-wide delivery


Many things have been changed compared to the original book, so much so that I think this is the definitive version. Why? Because the contents became more and more integrated, my views more balanced, I dared to speak out criticisms more clearly, I updated myself about aspects that I thought were poorly represented (such as the healing and therapeutic aspects of overtones). Not to mention the development of the field itself in these 20 years: female overtone singers are once again well-established instead of marginal, the khöömei ‘traditions’ have developed in many directions and become modern in many ways, and they have popped up in new places where we did not really expect them (such as China, to mention one controversial case I discuss).


I also had the great fortune to do research about the ‘multi-part’ (that is, choral) traditions of overtone singing (Tibet, South Africa, Sardinia) and to make recordings there. I am quite proud about the accompanying audio guide, which is now called The Anthology of Overtone Singing and will be available in many places soon. I have been to nearly every place with an overtone singing tradition and keep on investigating these fascinating traditions in person, wherever I can. I think my new Physics chapter sets a good standard for what is possible technically, with updated drawings by own hand. The lessons learnt from several projects for which I have created new works for overtone singers have been really important for that: the Paraphony Laboratory and the Parafonia group, the Superstringtrio, and now IUooUI in Taiwan. In another way this book finally got the form I had always wanted it to be. Despite the help of several capable readers and editors in previous versions, there were still quite some mistakes in terms of English usage. Thanks to a thorough review process, there is no more engrish now!



What we are hoping for now, is to get enough backers for the crowdfunding campaign. OK, let me explain, for those who get confused. Crowdfunding is when you buy and pay for something that does not yet exist, but which you hope and wish will go into production: a book or music project, or a new model electric toothbrush – it can be anything, really. A backer is internet lingo for a supporter, which is simply a client who buys something, or someone who pays more to support a project and receives something extra on top. So without further ado, please check out the campaign for the Overtone Singing book on, and order a book by clicking on the link below.


You will be among the first to receive the book and I will be eternally grateful to you! If you have any questions or problems with Indiegogo, you can always write to me directly.

You will find all the details about the book on this page.





Pictured from top to bottom: Sainkho Namtchylak with guitarist Kazuhisa Uchihashi; singers from Castelsardo, Sardinia; Musicians from Nqoko, South Africa; Khöömei Day in Tuva, 2018;Andreï Öpei and Valeriy Mongush from Tuva; the author with Trân Quang Hai, renowned overtone singing researcher, onstage in Kyzyl, Tuva, 1995.

Waterorgan with Joachim Hartz (1961-2021)

Lees de uitgebreide Nederlandse versie onder de video.

Today is the opening of the exhibition dedicated to the work of my dear friend Joachim Hartz, who passed away on August 14, 2021: painter, musician, videographer, scenographer. etc. etc.. Here I introduce a soundpiece we made in the mid 90s and some context of my early work in collaboration with Silo Theater and Jochem. The Dutch version contains a more detailed account of my early memories as a sound explorer with Silo Theatre, founded by Milou Veling, and its predecessors at the Object Theatre department in the Amsterdam Theatre School. The Soundpiece is part of the exhibition and also available below.

Jochem Hartz in the performance installation of Silotheater, Een kaar in de graansilo, Festival De Parade, 1995. Photo Ania Harre.


In spring 2021 I began to organise the transfers of my DAT tapes with recordings from the Silo and from the Silo Theatre. When I learnt that no action was undertaken by my sound guy, some six weeks ago, I found someone with a DAT machine. I attempted to transfer some tapes, but several tapes, including one Silo tape, broke. When the news about Jochem arrived I went to look for audiocassettes recorded under the bridge during Een Kaar in de Graansilo, at Festival De Parade, 1995. One crippled recording of the Waterorgan turned up, and a complete one. The last one was immediately followed by an excerpt of a recording made by Jochem and others in an actual silo, with a long delay time. It was a repetitive sound of clanging metal, a pan flute and some voices. They vaguely reminded me of church bells and seemes somehow fitting as a sonic farewell to Jochem, so I decided to keep these two connected pieces in the original form, live from under a bridge in Amsterdam.


Waterorgel Kaarklok (Waterorgan Silobell).

Waterorgan designed and built by Jochem Hartz, played by Jochem and Mark van Tongeren

Silobell played by members of Silotheatre in the Graansilo.

All rights for the sound piece and photos reserved by the respective makers.


Jochem’s Waterorgan

In 1994 or 1995 Jochem had built a waterorgan. It consisted of several pipes that were placed vertically, and also vertically movable. These were not round pipes, but square ones, made of four planks. Like any organ pipe, the sound was produced through a slit in the side of the pipe. In ordinary organ pipes there is a bellows system that pushes air through the pipes. Jochem’s organ had a different method of producing airflow: the pipes were resting in a trough filled with water. The lower end of each pipe was open. By moving the pipes up and down by hand, we would change the height of the water inside the pipe, and add air pressure. I am not 100% sure about how it worked anymore: supposedly we pushed one or two pipes deeper into the water using one or two hands, driving the water level up into the pipe and increasing the air pressure, so that the tone began to sound. Once we let a pipe down again, the water would slowly recede, the pressure would be reduced and the tone would slowly fade out. The control of the tones was therefore not so direct, and not stable either. This allowed for several effects usually avoided in organ pipes, like the sound of moving air without a clear tone, or the occurance of so-called ‘voorlopertonen.’ These less stable tones would give rise to the flageolets (instrumental overtones) you hear. Of course Jochem was still working on this organ as we began to play it. Then we obtained precious studio time and the help of a sound engineer to make recordings to be played back in the theatre performance. We made several attempts to arrive at a satisfactory composition, adjusting things on the go. The recordings became part of a mix of playback sounds I would play and live sounds at the performance Een Kaar in de Graansilo.

Silotheater, Een kaar in de graansilo, De Parade, 1995. Photo Ania Harre.


The exhibtion opens today at the Fuse Gallery, NDSM, Amsterdam, and runs till October 3.

Here is a a video of some of Jochem’s work.


ADDITION October 2021: I just saw this video of the actual exhibition which I could not attend (10.000 km away). I am stunned really by the amount of work on display, what a productive guy he was!

What follows are my memories of Jochem’s early performances and our collaboration, including my first-ever performance, in Dutch.


Scène 1 Akte 1.
Eerste herinnering.

Rond 1990 gaat Daphne Object Theater studeren en zo doende zie ik vanaf het eerste jaar heel veel voorstellingen van alle studenten, vaak als collectief werk. De herinnering aan de allereerste voorstelling is nog in mijn geheugen gebrand. Vooral het stuk van Jochem.

We zitten te kijken naar een rij kartonnen borden op een afstand van een meter of 3-4. Daarop tekeningen of schilderingen van brommers (of mensen op brommers? – daar wil ik van af zijn). We horen het geluid van brommers die stilstaan, pruttelende motortjes. De borden bewegen amper, maar gaan gaandeweg een beetje onrustig heen en weer. Misschien een stuk of 10? De brommertjes beginnen zich te roeren, de geluiden worden wat drukker. Gepruttel wordt af en toe een dotje gas. De borden willen naar voren, dat is duidelijk. Het lawaai neemt toe, harder en harder, met van die aggresieve gas-stoten waar je je als wandelaar op een oversteekplaats niet bij op je gemak voelt. Nu wordt het echt heel onrustig, de brommers beginnen enorm intimiderend lawaai te maken. Dan opeens gaat er een bel: kennelijk was het een brug die weer open gaat. Het volle geweld barst los. De borden spuiten naar voren, recht op ons af, het geluid wordt angstaanjagend. Terwijl wij terugdeinzen is het geluid opeens weg, het licht uit en de zaal weer pikdonker.

(Jochem maakte de opname daadwerkelijk bij een geopende brug vlakbij de Theaterschool, en souffleerde de wachtenden, met  microfoon in de hand, steeds heftiger de gashendels te openen).

Silotheater, Een kaar in de graansilo, De Parade, 1995. Photo Ania Harre.

Scéne 1 Akte 2.

Milou maakt een voorstelling over een IJslandse mythe en nodigt mij uit om boventonen te zingen. Toevallig heb ik een paar weken geleden (augustus 2021) de opnames van deze voorstelling en de voorbereidingen teruggehoord op een oude cassette. Langdurig irritant geratel van een zware ketting over een katrol, een authentieke luchtdruk sirene (zo een die ik na 30 jaar opnieuw zie en hoor in een restaurantje in Yilan waar de chefkok aan alle gasten demonstreert wat het is), druk gepraat en geroep, en ik maar oefenen met zingen.
Jochem maakt een apparaat waarmee een bos omgehakt moet worden. Nou ja, wat heet. Het bos zijn slierten die van het plafond van de theaterzaal naar beneden hangen, plastic slierten. De machine is een stel wieken waar scheermesjes aan vastgemaakt zitten die dus al draaiend, horizontaal dat plastic moeten doorsnijden. En die wordt aangedreven door de motor van een centrifuge. En hoe wordt die machine dan wel gebruikt? Welnu die machine (inclusief die motor) moet op het hoofd van een boventoonzanger komen. En die motor moet op zeker moment flink gaan draaien. Dan loopt die boventoonzanger al zingend door dat bos en worden de bomen dus gekapt. Logisch toch? (Laat ik nou toevallig ook nog eens bang zijn voor centrifuge-motoren, die eens bijna mijn hand meesleurden en mijn arm aan gruzelementen draaiden omdat ik dacht een beetje te kunnen spelen met een handdoek die ik naar binnen liet zakken, terwijl het onding op volle toeren draaide. Ik keek ademloos naar de geweldige en mogelijk ook gewelddadige kracht van techniek). De scene in het bos met boventoonzang en een zacht-ronkende motor werd ruw maar wel opzettelijk verstoord door vreselijke lawaaiïge apparaten, als kettingzagen, ook door Jochem bediend. Dankzij Jochem kan niemand mij ervan beschuldigen dat ik alleen maar zoet-zalvende boventonen zing, mijn debuut uit 1992 is het bewijs. Milou houdt zich ondertussen met 1001 dingen bezig maar voor zover ik me herinner laat ze ons lekker onze gang gaan, heel karakteristiek, een werkwijze die ze later nog zal verfijnen en die tot allerlei memorabele sessies leidt.

Silotheater, Een kaar in de graansilo, De Parade, 1995. Photo Ania Harre.

Scène 1 Akte 3.

Jochem heeft een waterorgel gebouwd voor de afstudeervoorstelling van Milou waar ik ook weer aan mee doe: ‘Een Kaar in de Graansilo,’ 1995. Jochem heeft daarvoor een fraai waterorgel gemaakt. Die bestaat uit enkele verticale, beweegbare pijpen die een toon kunnen maken door een sleuf in de zijkant. Het zijn geen ronde pijpen maar vierkante, zelf in elkaar gelijmd door Jochem van vier planken. Normaalgesproken drijft een blaasbalg de lucht door de pijpen, maar Jochem heeft een alternatief systeem bedacht: de rij pijpen rust in een trog met water en het ondereinde van elke pijp is open. Door ze met de hand omhoog te trekken uit het water en weer neer te laten, kan je de hoogte van het waterniveau en dus de luchtdruk variëren. Volgens mij trokken we ze omhoog waardoor het water laag kwam te staan en de pijp als het ware ‘inademde,’ en begonnnen dan de pijp gecontroleerd weer in het water te laten zakken waardoor de toon ging klinken (maar het kan evengoed eerst omhoog halen geweest zijn). We konden de toon niet helemaal direct of stabiel controleren, hij stierf langzaam weg naarmate de druk weer wegviel. Er ontstonden zo geluiden die normale orgelbouwers koste wat kost willen vermijden, zoals het geluid van duidelijk hoorbare ‘ademende’ lucht en voorlopertonen (dat dat zo heette leerde ik later van instrumentenbouwer Horst Rickels, die mogelijk de aanzet had gegeven voor Jochem’s waterorgel tijdens lessen op de Theaterschoool). Deze minder stabiele tonen leidden tot de flageoletten (instrumentale boventonen) die je hoort. Uiteraard was Jochem nog bezig zijn orgel te bouwen toen we ermee begonnen te spelen. We kregen studiotijd en een technicus toegegewezen om opnames te maken voor gebruik tijdens de voorstelling, deden diverse pogingen om tot een rudimentaire compositie te komen en leerden al doende. De opnames werden onderdeel van een mix van allerlei geluiden die ik van banden en obscure elpees en cds had verzameld, en vermengd met live gezongen en gespeelde geluiden en muziek.

Silotheater, Een kaar in de graansilo, De Parade, 1995. Photo Ania Harre.

Scène 2 Akte 1.
De Parade

De chemie rond het brandende kernpunt van Milou en Jochem breidt zich uit tot een organisme dat zichzelf voortdurend ontwikkelt en transformeert. Terts Brinkhof ziet het stuk en nodigt Milou uit om op een uithoek van festival De Parade te komen spelen, onder de brug over de Amstel. We krijgen de kans het stuk nog wekenlang op te voeren, vaak non-stop gedurende lange avonden. Ik voel me als een vis in het water in deze vreemde multidimensionale wereld, waarin mensen over het plafond en de zijmuren lopen, de grond een spiegelend oppervlak is, en het achterdoek soms een peilloze diepte van een soort tunnel laat zien, die toch geen tunnel is (het is een filmopname loodrecht naar beneden in een kaar van de Graansilo). Wat hier gebeurt, is veel groter dan wat ik ooit zal kunnen bevatten. De biotoop die Milou om ons heen bouwt zwelt aan tot haast mythische proporties: bouwers, restaurateurs, licht- en projectiemensen, performers, en vooral veel denkers-makers zoals Jochem. Ik begrijp soms bar weinig van de discussies waar dit allemaal over gaat, maar het prikkelt enorm en opent deuren. Alles hecht zich diep in mijn wezen vast en plant zich ook in mijn onderbewustzijn. Gedurende tientallen jaren zullen Jochem, Milou en de Graansilo in allerlei fantastische dromen opduiken, allemaal terug te voeren op die eerste voorstellingen.

Silotheater, Een kaar in de graansilo, De Parade, 1995. Photos Ania Harre.

De Waterorgel Opname

Dit voorjaar wilde ik mijn digitale audiocasettes laten overzetten van opnamesessies in een kaar (de verticale schacht die als opslagplaats voor graan etc. diende) en van andere geluiden gebruikt voor Silo Theater. Toen ik merkte dat daar niets van kwam vond ik in augustus iemand met een DAT machine en wilde beginnen met het overzetten. 1 of 2 Silo tapes braken of wilden niet afspelen. Toen het nieuws over Jochem’s dood kwam ging ik de gewone audiocassettes checken. De opname hier is een fragment van vier uur tape opnames, live onder de brug op de Parade, 1995. Het Waterorgel kwam diverse malen voorbij en wordt hier gevolgd door een opname die een aantal leden van Silo Theater maakten in zo’n kaar van de Graansilo aan de Westerdoksdijk. De lange galm van de kaar en het kerkklok-achtige geluid met wat vage andere geluiden, voorafgegaan door Jochem’s waterorgel, vormde de soundtrack van mijn eigen rouwproces hier in Taiwan. Vandaag opent de tentoonstelling aan het zeer diverse werk van deze veelzijdige kunstenaar en dierbare vriend. Inderdaad, “Jochem was een hartzvriend van velen” zoals de poster vermeldt.


Jochem Hartz, 1999. Photo by Mark van Tongeren


Het ligt in de bedoeling dat dit bescheiden audioretrospectief rondom Jochem een vervolg krijgt met meer audioreleases uit de Silo en van Silo Theater.

Hier is nog een mooi artikel in Trouw gewijd aan Jochem.

Rechten van audio, video en foto voorbehouden.

All rights of audio/video/photo reserved.


The Ouroboros Concert

Voor nederlands even naar beneden skrollen.

Here is a letter I wrote earlier this year when I was about to turn 50 (want to get on the mailinglist too? let me know!):

I love the number 49 and its symbolism. Much better than 50. So I prefer to send out a shout to everyone on the last day of my 49th year in which I am walking on this strange and wonderful place called earth, rather than on the first day of the 50th year. My dear sister Daphne somehow knew I wanted to celebrate while I was still 49, when she organised a surprise party for me several months ago. I completely and totally bought it, even after my mom and two friends showed up in a park where you would not expect that. What a great present!

And then the Tuvans, for whom 49 is a special number, play their magic on me too. Tuva and its inhabitants have shaped my life in many ways. When I was halfway on to this point of my life and getting close to 25 years old, I first visited Tuva and fell in love with the place forever. 12 Years later I visited Tuva with June Wen, and it was then and there that we found out that we are destined for each other. That led to our marriage, to our kids, to me moving to Taiwan. Life-changing experiences in which Tuva seemed to play a role.

And right now, guess what? Earlier this year I began organising several Tuvan concerts here in Taiwan, and I was asked to curate two different acts for the Asian Pacific Traditional Arts Festival. And today (last day of 49) the first Tuvan group, a young quartet called Ezengi, has just finished their job (which they did very well) and returns to Tuva. And tomorrow (first day of 50) four fine senior musicians arrive from Tuva to Taiwan for this weekend’s performances: Shonchalai and Nachyn Choodu, Andrei Öpei and Valerii Mongush. Coincidence?


And then, there was this other coincidence this year. When I fist visited Tuva I learned about a Scythian ornament found during archaeological excavations, consisting of a panther biting its own tail. A wonderful symbol of infinity and the ever-repeating cycles of events. “Ma fin est mon commencement” (“my end is my beginning’) as mediaeval poets and musicians such as Guillaume de Machaut knew so well. This spring a very noble and inspiring friend, the philosopher Fons Elders, sent around a message with his view about this symbol, which is known as the ouroboros in the western world. A little later I performed in the Oosterkerk in Amsterdam with the wonderful Turkish ney player Sinan Arat, a concert I had arranged to be filmed so that I could share it with everybody. In the background of our stage happened to be . . . an ouroboros. So a few days ago, while working on the video I decided to call it “The Ouroboros Concert”. The next day I took the Tuvans to the Pacific Ocean – Tuva being very far removed from any sea or ocean. They decided to try surfing and that’s how I noticed the Scythian ouroboros tattooed on the arm of Anchy Damdyn. What a great idea! The first time ever I imagined I could have a tattoo too.

So by way of celebration and to express the gratitude I feel for being a human amidst so many wonderful human beings I share this Ouroboros concert video with you.



Hier is een brief die ik onlangs rondstuurde, toen ik op het punt stond 49 te worden (ook op de mailinglijst? laat het weten!):

49 Is een prachtig getal met een prachtige symboliek. Veel beter dan 50. Dus stuur ik een groet aan iedereen op de laatste dag van de 49 jaar dat ik op deze vreemde, wonderlijke planeet rondloop, in plaats van de eerste dag van mijn 50e. Mijn lieve zus Daphne voelde kennelijk al aan dat ik liever even stil sta bij mijn leven op mijn 49e, toen ze een surprise party voor me oganiseerde enkele maanden geleden. Ik stonk er totaal in, zelfs nadat mijn moeder en enkele vrienden spontaan opdoken in een park waar je hen toch niet 1-2-3 samen verwacht. Wat een geweldig cadeau!

En de Toevanen, voor wie het getal 49 ook speciale betekenis heeft, duiken ook weer op haast magische wijze op. Zoals jullie weten hebben Toeva en haar inwoners mijn leven op allerlei manieren vorm gegeven. Toen ik halverwege het punt was waar ik nu ben, dus bijna 25 jaar oud, bezocht ik Toeva voor het eerst en raakte voorgoed verslingerd aan deze plek. 12 Jaar later ging ik naar Toeva met June en we ontdekten, toen en daar, dat we voorbestemd waren voor elkaar. Dat leidde dus tot ons huwelijk, kinderen en tenslotte mijn verhuizing naar Taiwan. Nog een levenswending waar Toeva haast een sturende hand in leek te hebben.

En wat is er nu aan de hand? Ik begon eerder dit jaar een aantal Toevaanse concerten te organiseren hier in Taiwan, en werd onder andere verzocht twee programma’s in te vullen voor het Asian Pacific Traditional Arts Festival. En vandaag (de laatste dag dat ik 49 ben) vertrekt de eerste Toevaanse groep, een jong kwartet genaamd Ezengi (nadat ze zich trouwens uitstekend gekweten hebben van hun taak). En morgen (de eerste dag dat ik 50 ben) arriveren er vier geweldige senior musici uit Toeva: Shonchalai en Nachyn Choodu, Andrei Öpei en Valerii Mongush. Toeval?


En dan was er nog iets dit jaar. Toen ik Toeva voor het eerst bezocht leerde ik een Scythisch ornament kennen, dat bij archeologische opgravingen gevonden was en dat bestaat uit een panter die in zijn staart bijt. Een prachtig symbool van oneindigheid en de eeuwigdurende cycli van gebeurtenissen. “Ma fin est mon commencement” zoals middeleeuwse dichters en musici als Guillaume de Machaut heel goed wisten. Dit voorjaar stuurde vriend en inspiratiebron Fons Elders een bericht rond met daarin zijn visie op dit symbool, dat bekend staat als oeroboros in de westerse wereld. Iets later trad ik op in de Oosterkerk in Amsterdam met een geweldige Turkse ney-speler, Sinan Arat, een concert dat ik liet opnemen op video (en waarvoor je de link onderaan vindt). Juist achter ons podium bevond zich . . . een mooie uit hout gesneden oeroboros. En dus besloot ik een aantal dagen geleden toen ik met de video bezig was om ons optreden Het Oeroboros Concert te noemen. De volgende dag (afgelopen zaterdag) nam ik de Toevaanse musici mee naar de oceaan (waar de Toevanen verder van verwijderd zijn dan zo’n beetje wie dan ook ter wereld). Ze wilden graag gaan surfen en zo ontdekte ik de tatoeage van zo’n Scytische oeroboros op de arm van Anchy Damdyn. Wat een geweldig idee! Nooit eerder had ik ook maar een seconde de gedachte gekoesterd dat een tatoeage voor mij zelf ook best interessant kon zijn.

Dus om even stil te staan bij dit bijzondere moment in mijn leven en uitdrukking te geven aan de dankbaarheid om een mens te zijn te midden van allerlei fantastische mensen met wie ik mij omringd weet, deel ik nu deze Oeroboros concertvideo met jullie.


Concert with Sinan Arat in Oosterkerk, Amsterdam

Over enkele weken doe ik een dubbelconcert met Sinan Arat in de Oosterkerk in amsterdam. Hij is vooral bekend van zijn ney spel, zijn hoofdinstrument. Ik heb hem nog niet ontmoet maar we hebben wel overlegd hoe we het willen gaan doen. Vanwege ons beider voorliefde voor improvisatie hebben we besloten te proberen om niet twee solo-blokken te spelen met een beetje overlap, maar de uitwisseling aan te gaan. Ik ben al langer op zoek naar samenwerking met een goede fluitspeler. In Taiwan zijn die dun gezaaid, zeker spelers die een dergelijke rijke, luchtige klank produceren. Dat heb je natuurlijk in Japan met de shakuhachi en in India met de bansuri (die Sinan ook bespeelt). Maar ik werd helemaal stil van het spel van Sinan toen ik gisteren onderstaande video van hem bekeek. Van die prachtige, lange, rustige tonen, waarin de adem steeds doorklinkt, en daarmee de ziel van de speler – of van de muziek zelf zo je wilt.



Sinan bespeelt naast de ney rietfluit ook lijsttrommels en zingt, en hij heeft Indiase muziek bestudeerd. En aangezien ik de laatste jaren ook experimenteer met fluiten en met de Marrokaanse bendir lijsttrommel én omdat ik ook al jaren met Indiase muziek bezig ben, hebben we aardig wat overlap. Ik ben heel benieuwd hoe dat gaat uitpakken, zijn voornamelijk traditionele spel met mijn meer experimentele benadering.


Het concert is op zondag 15 juli en begint om 12:00

Gratis toegankelijk (donaties welkom).

Adres: Oosterkerk, Kleine Wittenburgerstraat 1, Amsterdam.


De dag ervoor doe ik een eendaagse workshop boventoonzang, ook in de Oosterkerk in Amsterdam, voor wie wil kennismaken met deze techniek.


Beluister ook het mooie interview met Sinan rondom de VPRO sessie.

“Sinan Arat uit Turkije speelt en improviseert op de ney (Turkse fluit) en laat zich inspireren door de Ottomaanse en Anatolische traditie. Hij wordt begeleid door Alper Kekeç op percussie. In het interview met Giovanca vertelt Sinan hoe hij kennis leerde maken met de ney.”




Stem/Voice Workshop in Amsterdam

(for English see below)

Het is al weer jaren geleden dat Mark van Tongeren in Nederland een workshop heeft gegeven. In juli is er weer een kans om 1 of 2 dagen aan je stem te werken en zelf te ervaren hoe je boventonen in je stem hoorbaar kunt maken.


Workshop Stemyoga & boventonen
Zaterdag 8 juli (beginners), zondag 9 juli (gevorderden)
10:00 – 20:00 (met 2 pauzes)
Dokzaal, Plantage Doklaan 10-12, Amsterdam (nabij Artis)


In deze workshop maak je kennis met de methode die Mark ontwikkeld heeft om op een natuurlijk manier de mogelijkheden van je stem te verkennen.

Je begint met de adem, meditatie en opwarmoefeningen, waardoor je ‘in je lichaam’ komt. Vandaaruit laat je de klank van je stem in allerlei vormen tevoorschijn komen. We richten ons vervolgens vooral op resonantie/boventonen en op improviseren, en leren hoe die twee beide al gegeven zijn in hoe we dagelijks geluid maken.

De workshop wordt deels gehouden in de geweldige akoestiek van de Dokzaal, een lust voor oog en oor.

Ben je beginner, kom dan dag 1 en ga door met dag 2 als je dat wilt. Als je al ruime ervaring hebt met de stem en boventonen kan je eventueel alleen de tweede dag komen.

We houden twee korte en twee langere pauzes. In de Dokzaal, waar we overdag ook al eens gaan zingen, sluiten we na het avondeten af met een slotsessie. Geheel opgeladen weer naar huis!

Kosten: 1 dag €75, 2 dagen €130. Je krijgt € 5 euro per-dag korting (€70 1 dag, €120 twee dagen) als je je deze week aanmeldt (uiterlijk vrijdag).

Schrijf naar om je aan te melden of voor vragen.

Je kan het bedrag overmaken naar NL89INGB0006301187, t.n.v. M.C. van Tongeren, in Bennebroek.
In principe is de workshop in het Nederlands, mochten er veel niet-nederlandstalige aanmeldingen zijn en wordt het engels, dan hoor je dat.


Workshop Voice Yoga & Overtones
Saturday July 8 juli (beginners), Sunday 9 juli (advanced)
10:00 – 20:00 (met 2 pauzes)
Dokzaal, Plantage Doklaan 10-12, Amsterdam (nabij Artis)

In this workshop you get to know Mark van Tongeren’s method to explore the possibilities of your voice in a natural way. You start with breathing, meditation and warming-up exercises, bringing you ‘into your body’.From there you allow the sounds of your voice to appear in many different forms. We continue to focus on resonance/overtones and om improvising and learn how these two are already there in the way in which we make sound in our daily life. The workshop is partly conducted in the amazing acoustics of the Dokzaal. Are you a beginner, join for day 1 and go on to day 2 if you like. If you have ample experience with the voice and overtone singing you could come only on day 2, though following the 2 days is better.
Price: one day €75, 2 days €130. There is a 5 euro per-day euro discount (€65 one day, €120 two days) for early-bird registrars (no later than Friday June 23).

In principle the workshop is in Dutch, but let me know if Dutch is a problem, I’ll let you know if it can be in English. Write an email to to register or ask questions.

You can make your payment to NL89INGB0006301187, M.C. van Tongeren, in Bennebroek.